۴۳ دستاور ایران در روابط خارجی
جمهوری اسلامی ایران پس از پیروزی انقلاب با اتخاذ سیاست خارجی مستقل، وارد معادلات منطقه ای و جهانی شد به عنوان یک نیروی ثالث و غیروابسته و با الهام از آموزه های اسلامی و انقلابی و رهبری امام خمینی، خود را به عنوان یک پدیده جدید و تاثیرگذاردر نظام بین الملل مطرح کرد.
این رویکرد ایران پس از انقلاب اسلامی دستاوردهای مهمی داشت که در پایان چهل و چهارمین سال پیروزی انقلاب به چهل و سه مورد آن بصورت اجمال اشاره می شود. این موارد می تواند بطور مستقل موضوع تحقیق و پژوهش اساتید و دانشجویان علوم انسانی در ایران و جهان باشد.
۱- انقلاب اسلامی ایران که با شعار «امروز ایران فردا فلسطین» پیروز شده بود، با قطع رابطه با رژیم صهیونیستی وتوقف فروش نفت به اسرائیل و حمایت از آرمان آزادی قدس و سرزمین فلسطین، موجب شعله ور شدن انتفاضه و انزوای این رژیم شد. فصل جدیدی از مبارزات جهان اسلام با رژیم اسرائیل برای آزادی فلسطین از این زمان آغاز گردید.
۲- قطع فروش نفت ایران به آفریقای جنوبی و حمایت از نهضت آزادیبخش سواپو و اقدامات دیپلماتیک بعدی، در روند استقلال نامیبیا و فروپاشی آپارتاید موثر بود و در اول فروردین ۱۳۷۰ سام نجوما با هواپیمای اختصاصی ایران، از اروپا وارد نامیبیا شد و استقلال این کشور را اعلام کرد.
۳ – توقف فروش نفت ایران به فیلیپین در حمایت از مسلمانان این کشور(موروها) و اقدامات دیپلماتیک بعدی، موجب انجام مذاکرات دولت با جنبش آزادیبخش مورو و تقویت جایگاه مسلمانان در فیلیپین گردید.
۴- قبل از پیروزی انقلاب، ایران به دلیل عضویت در پیمان نظامی بغداد و سپس سنتو از عضویت در کشورهای غیرمتعهد باز ماند. اما بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در بیستودوم بهمن ۱۳۵۷(فوریه ۱۹۷۹) ، در تاریخ ۱۹ خرداد ۱۳۵۸ کنفرانس وزیران کشورهای غیرمتعهد در پایتخت سریلانکا ،عضویت ایران را در جنبش کشورهای غیرمتعهد تصویب کرد.
۵- پیش از حمله شوروی به افغانستان، سفیر شوروی درایران با امام خمینی (ره) دیدار و موضوع را به اطلاع رساند اما با مخالفت ایشان مواجه شد. پس از حمله شوروی به افغانستان، ایران حمایت از مجاهدین افغانستان را آغاز کرد و در سال ۱۳۵۸ به دعوت ایران جبهه متحد انقلاب اسلامی افغانستان، متشکل از هشت گروه تأسیس و از تمامیت ارضی کشور خود دفاع کرد. ایران در کنار سایر کشورهای اسلامی بازیها المپیک مسکو را به دلیل اشغال افغانستان، تحریم کرد. این حرکت نماد استقلال ایران به عنوان یک کشور غیرمتعهد بود.
۶- در ۱۶ مرداد ۱۳۵۸، پس از بمباران جنوب لبنان توسط ارتش متجاوزاسرائیل، امام خمینی(ره) از مسلمانان جهان خواست تا آخرین جمعهٔ ماه رمضان را به عنوان «روز قدس» انتخاب و در این روز همبستگی خود را در حمایت از «حقوق قانونی مردم مسلمان فلسطین» به نمایش بگذارند. امروزعلاوه بر ایران، در کشورهای مختلفی از جهان، راهپیمایی و مراسم روز قدس برگزار میشود و همبستگی جهانیان را علیه تجاوز رژیم صهیونیستی به فلسطین،نشان می دهد.
۷- در اجلاس ششم جنبش عدم تعهد در هاوانا در سال ۱۹۷۹، بغداد بهعنوان محل کنفرانس هفتم سران جنبش تعیین شده بود.اما به دلیل اقدامات موثر رزمندگان اسلام در جبهه ها علیه رژیم بعث و فعالیت های دیپلماتیک ایران، روز هفدهم سپتامبر ۱۹۸۲ اجماع نظر اعضای جنبش درباره تغییر محل کنفرانس هفتم سران از بغداد به دهلی نو به دلیل عدم امنیت در عراق، اعلام شد.
۸- قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، به دلیل همسویی سیاستهای رژیم پهلوی با قدرتهای سلطه جو، ایران تنها با رژیم آپارتاید در آفریقای جنوبی و ده کشور آفریقایی دارای نمایندگی دیپلماتیک بود. اما نمایندگی های سیاسی ایران در کشورهایی همچون آنگولا، زیمبابوه، موزامبیک، تانزانیا، نامیبیا و زامبیا دایر شد و بتدریج به بیست و شش نمایندگی رسید.
۹- در اجلاس هشتم سران جنبش عدم تعهد در حراره ــ پایتخت زیمبابوه ــ درشهریور ۱۳۶۵، حضور هیات ایرانی به ریاست آیتالله خامنهای، رئیسجمهور وقت، موجب تقویت روابط با برخی از کشورهای آفریقائی از جمله زامبیا و تاثیر گذاری ایران در فروپاشی آپارتاید شد.
۱۰- آزادی نلسون ماندلا با حمایت های ایران از زندان رژیم نژادپرست آفریقای جنوبی و تسریع روند فروپاشی آپارتاید از آثار انقلاب اسلامی بود و ماندلا پس از رهایی از آپارتاید، در جریان سفر به ایران به این موضوع اذعان کرد.
۱۱- صدور حکم ارتداد سلمان رشدی، نماد دفاع امام خمینی(ره) از مقدسات و آرمان های اسلام شد و ایشان با حکم شجاعانه خود علاوه بر نشان دادن قدرت علمای اسلام، امواج ناشی از خشم و اعتراض مسلمانان،علیه این اقدام موهن را سازماندهی و با روشن ساختن تکلیف فقهی و ابعاد این ماجرای خطرناک به همگان فهماند که باید در دفاع از ارزش های اسلامیجدی باشند.
۱۲- بعد از پیروزی انقلاب و با الهام از آموزه های اسلامی، حضرت امام خمینی(ره) وحدت اسلامی را به عنوان شعاری راهبردی برای مسلمانان مطرح کرد و با نامگذاری ایام میلاد پیامبر عظیم الشان اسلام (ص) به عنوان هفته وحدت ، گفتمان اتحاد اسلامی رایج شد.
۱۳- به پیشنهاد ایران پس از فروپاشی شوروی، در سال ۱۳۷۲ جمهوری های افغانستان، آذربایجان، قزاقستان، ترکمنستان، قرقیزستان،ازبکستان و تاجیکستان به سازمان همکاری اقتصادی- اکو- پیوستند.اکو برای بهبود شرایط توسعه اقتصادی پایدار کشورهای عضو تلاش میکند.
۱۴- در دفاع از تمامیت ارضی کشورهای منطقه، تلاشهای میانجیگرانه جمهوری اسلامی ایران در مناقشه قرهباغ از ژانویه ۱۹۹۲ که سختترین دوره از سیر تحولات مربوط به این مناقشه بود، آغاز شد. اجلاس سران آذربایجان و ارمنستان در تهران، مبین اوج تلاشهای ایران برای خاتمه دادن به یکی از پیچیدهترین مناقشات در اتحاد جماهیر شوروی پیشین بود.
۱۵- پس از فروپاشی شوروی و وقوع جنگ در بالکان، تلاش های دیپلماتیک ایران برای دفاع از حقوق مسلمانان آغاز شد.رئیس جمهور بوسنی بارها از کمک های ایران تشکر کرد.
۱۶-در سال۱۹۹۳ با اوجگیری جنگ داخلی در تاجیکستان با بهرهگیری از تجربه میانجیگری در مناقشه قرهباغ، رایزنیهای ایران و روسیه برای حل مسالمتآمیز بحران جدیتر شد. در نتیجه، موافقتنامه نهایی صلح تاجیکستان و نه سند مهم به عنوان ضمائم در ۲۷ ژوئن ۱۹۹۷ در مسکو با حضور کشورها و سازمانهایی که در میانجیگری فعال بودند، به امضای رئیس جمهور تاجیکستان و رهبر نهضت اسلامی تاجیکستان رسید و صلح در تاجیکسنان برقرار شد.
۱۷- پس از پیروزی انقلاب اسلامی روابط ایران و لبنان گسترده تر شد و کمکهای تاثیرگذار ایران، این کشوررا در برابر حمله اسرائیل مقاوم ساخت. تاسیس حزب الله و مصون ماندن لبنان از حملات اسرائیل، نتیجه سیاست درست ایران در لبنان بود.
۱۸- پذیرش قطعنامه ۵۹۸ و پایان جنگ ارتش بعث عراق علیه ایران و خروج اشغالگر از خاک این کشوربود. با تصویب قطعنامه ۵۹۸، در کنار ایثارگری رزمندگان اسلام، جدیترین فرآیند دیپلماتیک خاتمه جنگ آغاز و دستور کار دیپلماسی ایران را متحول کرد. ایران موفق شد تمام اراضی اشغال شده خود را پس بگیرد.
۱۹-هشتمین اجلاس سران کشورهای اسلامی در تهران با شرکت قریب به اتفاق سران کشورهای اسلامی و مقامات عالی رتبه پنجاه و پنج کشور مسلمان در شانزدهم آذرماه 1376 و با سخنان مهم آیت الله خامنه ای مقام معظم رهبری در تهران برگزارشد. ایشان در این سخنرانی پیشنهادهای تشکیل بازار مشترک اسلامی،ایجاد پارلمان مشترک اسلامی، تشکیل دیوان داوری اسلامی و تلاش برای عضویت دائم دنیای اسلام در شورای امنیت سازمان ملل متحد را ارائه نمودند.
۲۰-آیت الله خامنه ای جانشین صالح امام خمینی با نگاهی راهبردی به گفتمان اتحاد اسلامی، برای اولین بار گفتمان "دیپلماسی اتحاد اسلامی" را مطرح و در حکم انتصاب آیت الله اراکی دبیرکل مجمع تقریب مذاهب اسلامی، از ایشان خواستند که دیپلماسی اتحاد اسلامی را به عنوان یک راهبرد برای وحدت مسلمانان مورد توجه قرار دهند.
۲۱- نشست سران کشورهای عضو عدم تعهد با حضور ۲۴ رئیسجمهور و ۸ نخستوزیر و ۳ پادشاه در بالاترین سطح، نیز ۹ معاون رئیسجمهور و ۸۰ وزیر (۶۰ نفرشان وزیرخارجه بودند) و ۲ رئیسمجلس و ۹ فرستادهٔ ویژه و… در دیگر سطحها پیش از ظهر پنجشنبه ۹ شهریور ۱۳۹۱ آغاز به کار کرد. در این اجلاس کسانی دیگر مانند دبیرکل سازمان ملل و اتحادیههای دیگر حاضر بودند.
۲۲- هشتمین اجلاس سران کشورهای اسلامی در تهران و با شرکت سران کشورهای اسلامی و مقامات عالی رتبه پنجاه و پنج کشور مسلمان از هفدهم تا بیست و یکم آذرماه ۱۳۷۶ برگزار شد. در صدر هیات های اعزامی ۲۰ کشور رئیس جمهور، ۶ کشور نخست وزیر، ۵ کشور معاون، ۲ کشور ولیعهد، ۲ کشور امیر، یک کشور رئیس دولت، ۵ کشور نماینده، ۱۲ کشور وزیر، یک کشور رئیس مجلس ملی و یک کشور سلطان یکی از ایالات خود را اعزام کرده بودند. این نشست با سخنرانی آیت الله سید علی خامنهای رهبرمعظم انقلاب اسلامی ایران افتتاح شد.
۲۳- دیپلماسی هسته ای ایران برای دفاع از حق مسلم خود برای داشتن انرژی هسته ای جهت مصارف صلح آمیز آغاز شد. ایران ازهمکاری با آژانس بین المللی انرژی اتمی و پاسخگویی در ابعاد فنی و حقوقی و گرفتن هرگونه بهانه از دست آمریکا هم پیمانان وی، استقبال کرد. صدور بیانیه مشترک جنبش عدم تعهد در جریان پانزدهمین اجلاس وزرای امور خارجه در حمایت از فعالیتهای صلح آمیز هسته ای جمهوری اسلامی ایران و تکرار آن در چارچوب نشست شورای حکام آژانس، از جمله اقدامات مرتبط با دیپلماسی هسته ای بود.
۲۴- برگزاری دومین اجلاس سران کشورهای دریای خزر در پائیز ۱۳۸۶ دستاورد بزرگی بود و در پایان این نشست، با کوشش ایران، بیانیه ای صادر گردید که در آن، سران کشورهای ساحلی برای نخستین بار ضمن پذیرش مجموعه اصول کلی مانند مخالفت با حضور نیروهای خارجی در دریای خزر، توافق نمودند.
۲۵- برگزاری نشست مشترک با حضور هیات عالیرتبه عراقی به ریاست معاون وزیر خارجه آن کشور در تهران در تاریخ ۳۰ بهمن و اول اسفند ۱۳۸۶، برای رفع ابهامات و شفاف سازی همکاری ها در چارچوب معاهده ۱۹۷۵ منجر به رفع مشکلات موجود در مرز زمینی و رودخانه ای مشترک و تثبیت مرزهای دو کشور شد.
۲۶-دهمین اجلاس سران سازمان همکاری اقتصادی - اکو- در تاریخ ۲۱ اسفند ۱۳۸۷ در تهران با حضور روسای جمهور و مقامات عالی رتبه کشورهای عضو برگزار گردید. این اجلاس با انتشار بیانیه ای، پیشنهادات سازنده ایران را پذیرفت و به کار خود پایان داد.
۲۷- مِحوَر مُقاوِمَت یا جِبههٔ مُقاوِمَت به عنوان یک ائتلاف منطقهای میان کشورها و قدرتهای غرب آسیا مانند ایران، سوریه، عراق و حزبالله لبنان بطور رسمی شکل گرفت.هدف محور مقاومت مبارزه با اسرائیل، پایان دادن به تسلط غرب در منطقه خاورمیانه و دفاع از آزادی فلسطین است.
۲۸- جمهوری اسلامی ایران با هدف کمک به مردم ستمدیده عراق و همکاری برای تامین امنیت این کشور، سه دور گفتگو با آمریکایی ها درباره عراق داشت. سیاست جمهوری اسلامی ایران در قبال عراق مبتنی بر حمایت همه جانبه از حاکمیت و تمامیت ارضی آن کشور و تاکید بر خروج اشغالگران و واگذاری کلیه نهادها و سازو کارهای داخلی به دولت قانونی و منتخب عراق، پایه گذار دوستی عمیق دو کشور شد.
۲۹- یکی از بزرگترین دستاوردهای ایران برای صدور انرژی به خارج از کشور، توسعه منطقه پارس جنوبی در دریای عمان است. برداشت روزانه گاز از این میدان مشترک با توسعه و تکمیل فازهای ۱۲ تا ۲۴ از ۲۸۵ میلیون مترمکعب در سال ۹۲ به بیش از ۷۰۰ میلیون مترمکعب کنونی رسید و رؤیای ایرانیان در برداشت برابر و سپس بیشتر گاز از این میدان مشترک در این دولت محقق شد. افزایش تولید گاز به هزار میلیون مترمکعب یکی از اهداف ایران بود که توانست به آن دست یابد، تولیدی که معادل روزانه حدود ۶ میلیون بشکه نفت است. با این افزایش تولید گاز، ایران در جمع سه تولیدکننده بزرگ گاز جهان قرار گرفت. ایران هماکنون و با سهم ۶.۱ درصدی پس از آمریکا و روسیه در جمع بزرگترین کشورهای تولیدکننده گاز قرار گرفته است.
۳۰- جمهوری اسلامی ایران با اجرای طرحهای بازسازی افغانستان از جمله طرحهای جاده سازی ، احداث راه آهن و برق رسانی و طرحهای آموزشی و فرهنگی توسط شرکتهای ایرانی ، پیوسته در راستای تسهیل مراودات اقتصادی و فرهنگی با این کشور و نیز معرفی توانمندیهای فنی شرکتهای ایرانی قدم برداشته است.
۳۱- «جاگیت پاوادیا» رئیس هیات بینالمللی کنترل مواد مخدر سازمان ملل در شصت و سومین اجلاس سالیانه کمیسیون مواد مخدر سازمان ملل متحد در وین گفت: اقدامات ایران در زمینه مبارزه با مواد مخدر و ارتباط مستمر ایران با ساختارهای سازمان ملل متحد، قابل تقدیر است. در این اجلاس، سند همکاری مشترک ایران و دفتر مبارزه با جرم و مواد مخدر سازمان ملل متحد نیز امضا شد. بر اساس این سند قرار شد از سوی سازمان ملل در خصوص تجهیزات و آموزش، کمکهایی به ایران به ویژه در حوزه مواد مخدر و مبارزه با روانگردانها ارائه شود.
۳۲- برای کاهش وابستگی به غرب، دستگاه دیپلماسی با نگاه به شرق بویژه آسیا، تلاش زیادی برای متعادل سازی این روابط به عمل آورد. پیشرفت همکاری های همه جانبه با همسایگان بخصوص در شمال، روسیه،چین و هند به عنوان نمونه ای از موفقیت دستگاه دیپلماسی کشور از این پس،سرعت گرفت.
۳۳ – جهت تحقق یکی از اهداف سیاست خارجی و تنوع بخشی به همکاری های خارجی، تلاش شد با توزیع ظرفیت های همکاری با دیگر مناطق دنیا مانند آفریقا و آمریکای لاتین، حضور ایران در سطح جهان گسترش یابد.
۳۴ امضای اولین سند حفاظت اسناد محرمانه ایران و روسیه ، افتتاح سرکنسولگری ایران در غازان پایتخت جمهوری تاتارستان و برگزاری کمیسیون مشترک همکاری های دفاعی از جمله اقدامات برای تقویت روابط با روسیه بود. سفر ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه به ایران، برای نخستین باردر جریان برگزاری اجلاس سران کشورهای حاشیه دریای خزر این روابط را نهادینه کرد.
۳۵- برگزاری دومین اجلاس رؤسای مجمع مجالس آسیایی (APA) در تهران،با حضور ۳۲ هیات از کشورهای عضو، یکی از موفقیت های چشمگیر دستگاه دیپلماسی کشور در توسعه همکاری های پارلمانی با قاره آسیا بود.
۳۶- دیوان بینالمللی دادگستری روز چهارشنبه ۱۵ بهمن ۱۳۹۹ رأی خود راجع به اعتراض مقدماتی ایالات متحده به صلاحیت دیوان برای رسیدگی به شکایت ایران در خصوص نقض معاهده ۱۹۵۵ به دلیل وضع تحریمهای غیرقانونی ایالات متحده علیه ایران، را صادر کرد. در این رأی تمامی ایرادات مقدماتی ایالات متحده توسط دیوان مردود شناخته شده و دیوان صلاحیت خود را برای رسیدگی ماهوی به این پرونده احراز نمود.این یک دستاورد مهم بین المللی برای ایران بود.
۳۷- یکی از قابل توجه ترین اقدامات در زمینه حقوق بشر، برگزاری اجلاس وزرای خارجه نهضت عدم تعهد درخصوص تنوع فرهنگی و حقوق بشر در تهران با حضور بیش از ۸۰ وزیر امور خارجه و وزیر فرهنگ کشورهای عضو جنبش بود که در این اجلاس، تاسیس «مرکز حقوق بشر و تنوع فرهنگی» در ایران توسط کشورهای مذکور مورد تصویب قرار گرفت.
۳۸- حضور موثر ایران در گفتگوهای بین المللی مرتبط با اوضاع سوریه،یمن،افغانستان که در هماهنگی با فعالیت های میدانی در این کشورها موجب تقویت نفوذ ایران در منطقه و شکست تروریسم بخصوص داعش و النصره از دیگر دستاوردهای سیاست خارجی ایران بود.
۳۹- به دنبال ترورقهرمان مبارزه با تروریسم، شهید سپهبد قاسم سلیمانی و همرزمان وی توسط آمریکا در فرودگاه بغداد، در یک عملیات نظامی بی نظیر، در ۱۸ دی ۱۳۹۸ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با پرتاب شماری موشکهای بالستیک، پایگاه عینالاسد در استان الانبار عراق و پایگاه اربیل که محل استقرار نیروهای آمریکایی بود را هدف قرار داد و ویران کرد.
۴۰- در تاریخ هفتم فروردین ۱۴۰۰، وزرای امورخارجه ایران و چین، سند همکاریهای راهبردی ۲۵ساله ایران و چین را امضا کردند. این سند با عنوان رسمی «برنامه همکاریهای جامع ایران و چین» ثبت شده است و حوزههای سیاسی، امنیتی، دفاعی، فرهنگی، کشاورزی، اقتصادی، علمی، جهانگردی، نفت و انرژی، زیرساختهای مخابراتی و فناوری ارتباطات، تجارت، بهداشت و سلامت و... را شامل میشود..
۴۱- ایران به عنوان رهبر محور مقاومت، با یاران منطقهای خود در لبنان، فلسطین، سوریه، عراق و یمن، توانست در مناطقی حساس صاحب اقتدار و تاثیرگذاری تعیینکننده شود. این ائتلاف منطقهای مهمترین دستاورد سیاست منطقهای جمهوری اسلامی ایران معرفی میشود که از آن به مثابه ابزاری برای بازدارندگی و صیانت از امنیت ملی استفاده شده به علاوه وسیلهای برای تحت فشار قرار دادن رقبا و دشمنان یعنی اسرائیل و ایالات متحده هم هست.
۴۲- دکترین سیاستخارجی دولت، با نگاه به همسایگان و تعامل با کشورهای منطقه طی دوسال اخیر، به امضاء بیش از ۹۶ سند و تفاهمنامه مشترک بین ایران با سایر کشورها طی یکسال گذشته منجر شده است که در این میان اسناد امضا شده با تاجیکستان و ازبکستان از نظر تعداد رکورد دار است.قراداد سواپ گاز ترکمنستان به جمهوری آذربایجان از مسیر ایران نیز دستاورد مهمی در این رابطه است.
۴۳- پذیرش عضویت ایران به عنوان یک قدرت بزرگ منطقه ای در جمع اعضای اصلی سازمان همکاری شانگهای در تاریخ ۲۹ شهریور ۱۴۰۱ یک دستاورد مهم دیپلماتیک برای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بود.
